Elektrik enerjisi, diğer enerji türleri içinde %30’luk bir kullanım payına sahiptir ve bu oranın gün geçtikçe daha da artacağı tahmin edilmektedir. Sanayide kullanılan elektrik enerjisinin küçük bir kısmı doğrudan ısı ve ışık elde etmekte kullanılırken, daha büyük miktarlardaki elektrik enerjisi ise elektrik motorları tarafından mekanik enerjiye dönüştürülmektedir. (Bonnett and Soukup) Birçok endüstriyel tesiste her tip ve boyutta çok sayıda elektrik motoru kullanılır. Bu makineler işletimleri sırasında elektriksel, mekaniksel, termal ve çevresel birçok zorlanmalara maruz kalarak beklenmedik bir şekilde bozulurlar ve sistem arızasına yol açarlar. Sistemde ani kesilmelerin önlenmesi ve güvenirliği arttırmak amacıyla ise işletmelerde bakım planlaması yapılır. (O’Kane and Sander)
Günümüzde enerji kaynaklarının hızla tükendiği ve buna rağmen enerji kullanımının ciddi oranda arttığı bilinmektedir. Kullanım ve rezervler arasındaki bu ilişki enerji maliyetlerinin dramatik bir şekilde artmasına neden olmakla beraber mevcut kaynakların optimum bir şekilde kullanılması gerekliliğine işaret etmektedir. Enerjinin uygulamalara yönelik kullanım miktarları dikkate alındığında en büyük payın sanayiye ayrılmış olduğu görülür. Türkiye’de sanayide tüketilen enerji miktarı yaklaşık 68.000 GWh ‘tır.
Elektrik motorları güvenilirliği ve üretimdeki kolaylıklarından dolayı endüstride çok tercih edilen elemanlar haline gelmişlerdir. Asenkron motorlar; basit ve dayanıklı yapıları, son derece ucuz maliyetleri ve çeşitli güçlerde kolaylıkla üretilebilmeleri gibi nedenlerden dolayı, endüstride kullanılan motorların %90’ını oluşturmaktadır. Bundan dolayı, asenkron motorlar; birçok endüstriyel proseste; kritik öneme sahip bileşenlerin en önemlilerinden biridir. Sanayide kullanılan enerjinin yaklaşık %36’sı asenkron motorlar tarafından tüketilmektedir. Asenkron motorlar tarafından tüketilen enerji miktarının bu kadar fazla olması tasarruf ve enerjiyi verimli kullanma faaliyetlerinde dikkatleri bu alana çekmektedir.
Motordan alınan çıkış gücünün motorun tükettiği ve maliyete yansıyan giriş gücüne oranı olarak tanımlanan verim aslında motorda meydana gelen kayıpların bir göstergesidir. Dünya genelinde asenkron motorlar tarafından tüketilen enerji miktarının %1’inde yapılacak tasarruf ile yıllık 20 milyar kWh enerji kazanılmakta olup bu enerji 36,5 milyon varillik petrolden elde edilen enerjiye eşittir. Küçük oranda sağlanacak tasarruf ile ciddi bir maliyet avantajı elde edilmesi ülkeleri verimli motor kullanımını yasalaştırmaya zorlamış ve toplumları bu konuda bilinçlendirmeye sevk etmiştir. Bunun neticesinde Avrupa’da kullanılan verimli motor oranının özellikle son yıllarda hızlı bir artış içerisine girdiği görülmektedir. Verimli motor kullanımı neticesinde tasarruf edilen enerji miktarları da ciddi rakamlara ulaşmıştır.
Motor ihtiyacı nasıl belirlenmelidir?
Çevresel koşullar, motorun tahrik ettiği yük ve kurulum aşamasındaki hatalar motor ömrünü önemli ölçüde kısaltmaktadır. Endüstride çok çeşitli güçlerde ve çok çeşitli uygulama alanlarında kritik öneme sahip asenkron motorlar karşımıza çıkmaktadır. (Ercan Şenyurt) Sanayide motorlar ile ilgili karşılaşılan sorunların başında yanlış motor seçimi gelmektedir. Oysa ki; uygun motor-yük seçimi ile hem enerji tasarrufu sağlanır hem de arıza riskini azaltılır. Bu bağlamda motor seçiminde dikkat edilmesi gerekenleri şöyle sıralayabiliriz;
• Motor sınıfının ve karakteristiğinin seçimi iyi yapılmalı,
• Üretici kataloglarından ihtiyacı karşılayacak uygun motoru seçilmeli,
• Seçilen motorun ekonomik analizi yapılmalı,
• Motorun yapısına bağlı olarak uygun yol verici düzeneği seçilmeli,
• Çalışma süresinin sürekliliği belirlenmeli,
• Mekanik yükün tip ve özellikleri tespit edilmeli
• Tespit edilen mekanik yük tip ve özelliklerine göre motor şaft gücünü belirlenmelidir.
Motor gücünün küçük seçilmesi halinde, aşırı ısınma, kaymanın artması, devrin düşmesi ile işin kapasitesi ve iş verimi düşer. Motor gücünün yüksek seçilmesi halinde, kuruluş ve işletme masrafları artar, motor verimi ve güç katsayısı düşeceğinden enerji giderleri gereksiz yere artar. Motor koruma türünün uygun seçilmemesi halinde, tozlu ortamlarda sargılarda ve biyeler üzerinde biriken toz, sulu ortamlarda ise rulmanların paslanması ve sargıların yalıtım özelliğini yitirmesi motorun yanmasına sebep olur. Soğutma türünün uygun seçilmemesi halinde, yeterli derecede soğutulmayan motor kısa sürede yanar.
Sonuç olarak daha verimli bir motor seçimi için, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından etiketlere verim sınıflarının konulması sağlanmalı ve buna bağlı piyasa denetimi yapılmalıdır. 15 yılını doldurmuş düşük verimli (EFF3) motorlar yüksek verimli (EFF1) motorlar ile değiştirilmelidir. Yüksek verimli motorların ve değişken hız sürücülerinin kullanımı özendirilmeli, verimsiz motorların kullanımı ise caydırılmalıdır. Sanayi kesiminde üst düzey toplantılar yapılarak, motor sistemlerinde verimliliği artırmak üzere gönüllü hareketler başlatılmalı, yaygın bilinçlendirme etkinlikleri yapılmalıdır. Gelecek yazımızda görüşmek üzere…
engin.aycicek@elektrikport.com
- Fan Sistemlerinde Verim Arttırma Seçenekleri
- Elektrik Enerjisini Üretmek mi? Verimli kullanmak mı?
- Endüstride Kestirimci Bakım Uygulaması ve Önemi
- Sürekli Mıknatıs Teknolojisi ve Enerji Verimliliği Açısından Önemi
- Kaosun Ötesindeki Berraklık (HEV)
- Gelecekte Doğalgaz Borularından Hidrojen mi Akacak?
- Taş Devri, Taşlar Bittiği İçin Bitmedi
- Türkiye’de Enerji Yatırımların Seyri
